Guernica, 1937, Μαδρίτη, Centro de Arte Reina Sofia

  Το 1937 ο καλλιτέχνης είναι 56 ετών και αποκτά ένα νέο μεγάλο εργαστήριο στη Rue des Grands- Augustins 7. "Του θυμίζε", σημειώνει ο φωτογράφος Brassai, "σε μεγαλύτερες διαστάσεις το Bateau- Lavoir, το οποίο κρυφά μέσα του, το νοσταλγούσε σ' όλη του τη ζωή, Σ' αυτόν εδώ το χώρο, μπορούσε να έχει την εντύπωση ότι βρισκόταν στο εσωτερικό ενός καραβιού με τις γέφυρές του, τις αποθήκες και τ' αμπάρια του. Ένα άλλο δέλεαρ αυτού του σπιτιού ήταν ότι εδώ είχε τοποθετήσει ο Balzac το "Άγνωστο Αριστούργημά" του... Συγκινημένος και ερεθισμένος από την ιδέα να πάρει τη θέση της φημισμένης σκιάς του Frenhofer, νοίκιασε αμέσως το ατελιέ... Και στο ίδιο μέρος που γράφτηκε το "Άγνωστο Αριστούργημα", ζωγράφισε το "πασίγνωστο αριστούργημα": την Guernica".

Το 1936 ο ναύαρχος Wilhelm Canaris έπεισε τον Hitler ότι η παρουσία των Ρώσων στην Ισπανία συνιστούσε απειλή για τη Γερμανία. Κατά τον Goring άλλωστε, μια επέμβαση στη χώρα αυτή θα έδινε τη μοναδική ευκαιρία να δοκιμαστεί σε συνθήκες πραγματικού πολέμου η αποτελεσματικότητα της Luftwaffe και ειδικότερα της Λεγεώνας "Condor". Το σχέδιο τέθηκε σε εφαρμογή το απόγευμα της 26ης Απριλίου 1937. Με διαταγή του Franco, τα γερμανικά αεροπλάνα, μετά από ρίωρο βομβαρδισμό, ισοπέδωσαν την άνευ στρατηγικής σημασίας πρωτεύουσα των Βάσκων Guernica, σκοτώνοντας 1650 περίπου άτομα, κυρίως γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους.

Εκείνη ακριβώς την περίοδο τον Picasso απασχολούσε η ιδέα ενός μεγάλου έργου που του είχε παραγγείλει η εξόριστη κυβέρνηση της δημοκρατικής Ισπανίας για το ισπανικό περίπτερο στην Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la Vie Moderne του Παρισιού. Το απόγευμα της πρωτομαγιάς, σε κατάσταση πανικού και σύγχυσης, μόλις πληροφορήθηκε το γεγονός από την εφημερίδα "Ce Soir", πήρε μολύβι και ένα μπλε σημειωματάριο και σχεδίασε έναν ταύρο, ένα άλογο και μια γυναίκα. Ήταν τα πρώτα σκίτσα για τη Guernica, που τα συνέχισε ως τις 4 Ιουνίου, αφού όμως στις 11 Μαϊου επιχείρησε μια πρώτη σύνθεσή τους. Οι φωτογραφίες της Dora Maar πιστοποιούν δέκα τουλάχιστον φάσεις και διάφορες αλλαγές στην πορεία του έργου. O Christian Zervos δημοσίευσε αμέσως τις οκτώ από αυτές και μία λεπτομέρεια σε ειδικό αφιέρωμα των "Cahiers d' Art".

Οι διαστάσεις της Guernica την ανάγουν στην κλίμακα της μεσοπολεμικής μνημειακής τοιχογραφίας, αν και στην πραγματικότητα πρόκειται για φορητό πίνακα. Η σκηνή αρχίζει από το δεύτερο επίπεδο αριστερά με μια μητέρα που θρηνεί για το παιδί της, κρατώντας το νεκρό στην αγκαλιά. Αυτή η τριγωνική "Pieta" "χωνεύεται" στο ημικύκλιο που σχηματίζει με τη συστροφή του σώματός του ένας ταύρος, ενώ το σύνολο εγγράφεται σε ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο. Χαμηλά στο πρώτο επίπεδο κείτονται κομμένα το κεφάλι και τα χέρια ενός πολεμιστή που θυμίζει γκρεμισμένο Εσταυρωμένο. Το δεξί του χέρι κρατά ακόμη σφιχτά, με δραματική ένταση το σπασμένο σπαθί, ενώ στην τεράστια παλάμη του αριστερού είναι χαραγμένες οι γραμμές της ζωής. Το κέντρο περίπου της σύνθεσης, και ειδικότερα ο χώρος που απελευθερώνεται από την κάμψη του σώματος του ταύρου, καταλαμβάνεται από ένα άλογο που, με τα δόντια και τη λογχοειδή γλώσσα πεταμένα έξω, σφαδάζει από τον πόνο, καθώς ένα κοντάρι το έχει πληγώσει θανάσιμα στα πλευρά. Πάνω από το κεφάλι του κρέμεται μια τεράστια εκτυφλωτική ηλεκτρική λάμπα- ο τεχνικός πολιτισμός(;)- και πάνω από τον τεντωμένο λαιμό του, το χέρι μιας γυναίκας με δυσανάλογα μεγάλο κλασικιστικό κεφάλι, σφραγισμένο από τον τρόμο- μια αλληγορία της Αλήθειας (;)- υψώνει μια λάμπα πετρελαίου για να φωτίσει με τη μαρτυρία της- μαρτυρία της δικαιοσύνης ή της τέχνης (;)- όσα παρανοϊκά συμβαίνουν. Τη σουρεαλιστική υπόσταση της γυναικείας μορφής επιβεβαιώνει η παράδοξη παραλλαγή της στον Ύπνο του Dali. Από τα δεξιά μια ακόμη γυναίκα με έντονο διασκελισμό έρχεται προς το κέντρο για να κλάψει το νεκρό καβαλάρη, χωρίς να βλέπει πίσω της μιαν άλλη, που την έχουν τυλίξει οι φλόγες μέσα σ' ένα σπίτι με ανοιχτό παράθυρο, απ' όπου μπαίνει το φως του ήλιου. Η όλη σύνθεση βασίζεται στην ιδέα του τριπτύχου, με ένα μεσαίο μεγάλο ορθογώνιο παραλληλόγραμμο, πλαισιωμένο από δύο όρθια μικρότερα, καθώς και στη συνεκτική λειτουργία ενός τριγώνου, που σαν αέτωμα αρχαίου ναού, έχει την κορυφή του στη λάμπα πετρελαίου.

Ο χρόνος των έξι περίπου εβδομάδων που χρειάστηκε ο Picasso για να ολοκληρώσει την Guernica είναι απίστευρα μικρός, με όποιον βαθμό πυρετικής έντασης ή έμπνευσης κι αν τον συσχετίσει κανείς. Έφτασε όμως σ' αυτό το αποτέλεσμα τόσο γρήγορα γιατί, με εξαίρεση το θέμα της γυναίκας στο φλεγόμενο σπίτι, όλα τα άλλα τα είχε ήδη επεξεργαστεί, κυρίως σε σχέδια και χαρακτικά, έχοντάς τα έτσι έτοιμα στην πλαστική του μνήμη. Μελετητές, όπως ο E. Lucie- Smith, βρίσκουν το μεγαλείο του επιτεύγματος στο ότι ο Picasso κατόρθωσε να συνδέσει τις έντονα προσωπικές του εικόνες με τρόπο που να υπομνηματίζουν ένα γεγονός που αφορούσε τους πολλούς.

Στην Guernica κατά κοινή ομολογία "το σημαντικότερο έργο του αιώνα μας", ο Picasso απεικονίζει για πρώτη και μοναδική φορά ένα ιστορικό γεγονός, χωρίς όμως διηγηματικά μέσα και συγκεκριμένες παραπομπές που να εξυπηρετούν την ταύτιση. Σ' αυτό άλλωστε οφείλεται, ως ένα σημείο, η πολλαπλότητα και συχνά η αντιφατικότητα των ερμηνειών που επιχειρεί να δώσει η πραγματικά ανεξάντλητη βιβλιογραφία στα επιμέρους εικονιζόμενα θέματα. Ας μείνουμε μόνο στις πιο βασικές: Ο ταύρος, - μια από τις κρίσιμες σταθερές στη ζωγραφική του Picasso-, με την ακινησία και τη βεβαιότητα του κτήνους, είναι κατά περίπτωση ο νέος θριαμβευτής, ο φασισμός, το τοτέμ της Ισπανίας, η Γαλλία που δεν βοηθά τους δημοκρατικούς ή ακόμη το βόδι στο σπήλαιο της Βηθλεέμ. Το άλογο είναι ο βασανισμένος ισπανικός λαός, το όπλο του πεσμένου ιππότη, ο φασισμός που εξοντώνεται, η κοσμική διατύπωση του συμβόλου του Πάθους. Ο νεκρός πολεμιστής είναι το θύμα του αλόγου- Franco, το τέλος της εποχής των ιπποτών, κομμάτια ενός αγάλματος που συμβολίζουν τον κατεστραμμένο πολιτισμό, ο νεκρός Ιωσήφ. Η λάμπα είναι ήλιος ή βόμβα. Με δεδομένη την αντίθεση του Picasso σε όσους καπηλεύονταν τη θρησκεία, η θρησκευτική ερμηνεία δεν μπορεί να προχωρήσει πολύ. Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζει η παραπομπή που κάνει στην Αποκάλυψη ο Michel Leiriw. Σύμφωνα μ' αυτή, το άλογο βασίζεται σ' εικείνο με τη βαβυλωνιακή πόρνη στην εικονογραφηση της Αποκάλυψης με μικρογραφίες από τον Seu d' Urgell. Το άλογο εκεί καλύπτεται από ένα είδος γραμμάτων και είναι γνωστό ότι ο Picasso, στις προκαταρκτικές μελέτες για το δικό του χρησιμοποίησε κομμένες εφημερίδες. Αν ωστόσο υπήρξε κάποια πρόθεση του καλλιτέχνη να αναφερθεί στη χριστιανική εικονογραφία, αυτή θα πρέπει να αναζητηθεί κυρίως στη μετέρα- παιδί (Pieta), στο νεκρό πολεμιστή (Εσταυρωμένος μετά την Αποκαθήλωση), στην τριμερή διάταξη της σύνθεσης και στη λειτουργία του τριγώνου.